Największe jezioro w Turcji – opis, ciekawostki, lokalizacja

Największym jeziorem w Turcji jest Wan, znany też pod turecką nazwą Van Gölü. To bezodpływowy, słony akwen na Wyżynie Armeńskiej o powierzchni 3755 km². Jest równocześnie najgłębszym tureckim jeziorem i największym sodowym zbiornikiem świata. Poznaj jego lokalizację, parametry i najbardziej intrygujące historie związane z dnem.

Gdzie leży największe jezioro w Turcji?

Wan rozciąga się we wschodniej Turcji, na terenie Anatolii Wschodniej. Lustro wody znajduje się na wysokości 1640 m n.p.m., a od granicy z Iranem dzieli go około 100 km. To położenie sprawia, że z brzegu przy dobrej pogodzie można zobaczyć masyw góry Ararat z dwoma wulkanicznymi szczytami sięgającymi 5137 m n.p.m. i 3896 m n.p.m.

Okolice akwenu łączą takie miejscowości jak Wan, Tatvan i Ahlat. W polskich krzyżówkach na hasło „największe jezioro w Turcji” najczęściej pada trzyliterowa odpowiedź „wan”.

Jakie parametry ma jezioro Wan?

Zbiornik ma około 120 km długości i 80 km szerokości. Maksymalna głębokość sięga niemal 450 m, a całkowita objętość wody szacowana jest na 607 km³. Rozległe strefy przybrzeżne sprawiają jednak, że średnia głębokość jest wyraźnie mniejsza.

Jezioro zalicza się do zbiorników endoreicznych, czyli bezodpływowych. Woda ucieka z niego głównie przez parowanie, co przy dużym nasłonecznieniu podnosi stężenie soli. Wartość pH sięga 9,8, a zasolenie wynosi 19,1‰. Próbki z dna potrafią być jednak znacznie bardziej słone od wody powierzchniowej.

Jezioro Wan zajmuje powierzchnię 3755 km², ma około 120 km długości i maksymalną głębokość 450 m. To największy sodowy zbiornik na świecie o pH sięgającym 9,8.

Dla porównania warto spojrzeć na położone w prowincji Burdur jezioro Salda, które bywa mylnie wskazywane jako najgłębsze w Turcji. W rzeczywistości Salda ma 196 m głębokości i zupełnie inną, kraterową genezę, a NASA prowadziła tam badania nad analogiami marsjańskimi.

Skąd wzięło się jezioro Wan i dlaczego jest sodowe?

Za powstanie dzisiejszego zbiornika odpowiada przede wszystkim wulkan Nemrut. Około 200 tys. lat temu erupcja zablokowała odpływ wody w kierunku zachodnim, a strumień lawinowy miał długość około 60 km. Od tego czasu jezioro ma charakter bezodpływowy, przez co minerały nie są wypłukiwane, lecz stale kumulują się w toni.

Erupcja wulkanu Nemrut

Nemrut do dziś dominuje w krajobrazie południowo-zachodniego brzegu. Ten wygasły masyw wulkaniczny odegrał ogromną rolę w ukształtowaniu niecki jeziora, a lawowa blokada zmieniła lokalny układ rzek i doprowadziła do powstania rozległego endoreicznego akwenu.

Rzeki zasilające i poziom wody

Do zbiornika stale wpływają cztery słodkowodne rzeki:

• Bendimahi,
• Zilan,
• Karasu,
• Micinger.

Mimo ich dopływu jezioro pozostaje silnie alkaliczne. W przeszłości poziom wody potrafił się gwałtownie zmieniać – 18 tys. lat temu był wyższy o 72 m, a 9,5 tys. lat temu niższy nawet o 300 m. Obecnie parowanie bywa trzykrotnie większe niż suma opadów.

Co żyje w jeziorze Wan?

Warunki w akwenie są ekstremalne – woda jest słona, zasadowa i ma metaliczny posmak. Z tego powodu liczba gatunków kręgowców jest bardzo ograniczona. Przez lata sądzono, że w jeziorze żyje tylko jeden gatunek ryby, ale nowsze badania zmieniły ten obraz.

Endemiczne gatunki ryb

Pierwszym znanym gatunkiem jest Chalcalburnus tarichi z rodziny karpiowatych. Ta endemiczna ryba odbywa tarło w słodkowodnych dopływach, co jest jej sposobem na przetrwanie w nieprzyjaznym, słonym środowisku. Drugi gatunek – Oxynoemacheilus ercisianus – odkryto w 2018 roku wewnątrz mikrobialitu.

Oba gatunki są przystosowane do wysokiego stężenia sody. Chalcalburnus tarichi bywa uznawany za zagrożony wyginięciem, a sezonowe wędrówki rozrodcze tej ryby są znane lokalnym mieszkańcom od pokoleń.

Stromatolity i mikroorganizmy

Dno skrywa największe znane stromatolity – wapienne kolumny o wysokości 40 m, utworzone przez sinice. To jedne z najbardziej charakterystycznych struktur mikrobialnych w wodach śródlądowych. W ich wnętrzu żyją mikroorganizmy tolerujące wysoką zasadowość oraz znaczne zasolenie.

Dzięki tym ekstremalnym warunkom akwen bywa porównywany do naturalnego laboratorium. Wapienne formacje przypominają struktury znane z oceanów, a to przyciąga badaczy zajmujących się geologią i biologią ekstremofili.

Jakie tajemnice i atrakcje kryje jezioro Wan?

Brzegi i dno Wanu odsłaniają ślady kilku cywilizacji. Obniżający się poziom wody sprawia, że co pewien czas na powierzchni pojawiają się fragmenty dawnych osad, grobowców i budowli obronnych.

Podwodne ruiny i cmentarzysko

W rejonie między Tatvan a Ahlat nurkowie natrafili na pozostałości osady przypominającej wioskę. Badania ujawniły ślady ulic oraz cmentarzysko z nagrobkami. Na części płyt znajdowały się znaki krzyża, a na innych tamga – znak władzy chańskiej plemienia Kayı, które posługiwało się językiem oguzyjskim.

Odkrycie było możliwe dzięki suszy i cofnięciu się linii brzegowej. Władze regionu liczą na to, że podwodne stanowisko przyciągnie miłośników nurkowania. Jednocześnie zwracają uwagę, że brzeg zbiornika cofnął się w ostatnich latach o kilka metrów, odsłaniając stare łodzie i szkielety zwierząt.

Twierdza sprzed 3000 lat

W 2017 roku zespół archeologów z Uniwersytetu Van Yüzüncü Yıl odkrył pod wodą fortecę związaną z cywilizacją Urartu. Ruiny zajmują obszar blisko kilometra kwadratowego i potwierdzają, że rejon Wanu był zasiedlony już w starożytności.

Legenda o potworze i koty z Wan

Od 1995 roku wraca miejscowa opowieść o rzekomym stworze przypominającym plezjozaura. Świadkowie mieli widywać zwierzę o długości 15 m z kolcami na grzbiecie. Mimo poszukiwań nie znaleziono dowodów na jego istnienie, co nie przeszkodziło w powstaniu pomnika w mieście Wan.

Z okolic jeziora pochodzi też rasa kotów, które wyróżniają się zamiłowaniem do wody. Koty z Wan potrafią pływać, mają futro szybko schnące i często występują z różnokolorowymi oczami – jednym niebieskim, drugim zielonym.

Najważniejsze wyspy na jeziorze to:

• Gadir,
• Carpanak,
• Akdamar,
• Atrek.

Na Akdamarze stoi ormiański kościół św. Krzyża z X wieku. Ta świątynia należy do najcenniejszych przykładów architektury średniowiecznej Armenii. Wyspy i okoliczne miejscowości są dziś celem żeglugi oraz wycieczek krajoznawczych.